Պարտության դասերը, վերածննդի ճանապարհը. Մեսրոպ Հովհաննիսյան

Ինչպես խոստացել էր մեկ տարի առաջ, «Հանուն պետականաշինության» ՀԿ նախագահ հասարակական գործիչ Մեսրոպ Հովհաննիսյանը, հրապարակել է իր պատմաքաղաքական հրապարակախոսական-վերլուծական էսսեն, որը նվիրված է Վայմարյան Հանրապետության տարիներին Գերմանիայի տնտեսական ճգնաժամին, ազգային արժեհամակարգի խաթարմանը, հասարակական պառակտմանը, պետական թուլացմանը և այն պատմական գործընթացին, որի արդյունքում երկիրը ծանր անկումից անցավ վերականգնման ու վերելքի՝ Ադոլֆ Հիտլերի իշխանության տարիներին։

Հեղինակը միաժամանակ հստակ ընդգծում է, որ հոդվածի նպատակը Հիտլերի վարչակարգի գովերգումը կամ արդարացումը չէ։

1. ժողովրդավարության ոչնչացումը,
2. ընդդիմության և ազատ մամուլի վերացումը,
3. ռասայական օրենքների հաստատումը,
4. Հոլոքոստը։

Հոդվածի ամենախոր և ուսանելի միտքն այլ է․ ցույց տալ, որ նույնիսկ ամենածանր պարտությունից, նվաստացումից, պետական ճգնաժամից և ազգային հոգեբանական կոտրվածքից հետո ժողովուրդը կարող է վերակազմակերպվել, վերագտնել իր պետական կամքն ու վերականգնել իր ուժը։

Հեղինակի համոզմամբ՝ հոդվածը հետաքրքիր և ուսանելի կլինի։ Ընթերցողներին առաջարկվում է այն կարդալ մինչև վերջ, ընկալել ամբողջական բովանդակությունը, հասկանալ պատմական շղթան, պատճառահետևանքային կապերը և տվյալ ժամանակաշրջանում թաքնված խորքային դասը։

Հոդվածն ամբողջությամբ կարդալուց և դրա ասելիքը խորությամբ ընկալելուց հետո պարզ է դառնում, որ նույնիսկ ամենածանր պարտությունից, նվաստացումից, պետական ճգնաժամից և ազգային հոգեբանական կոտրվածքից հետո ցանկացած ժողովրդի համար ելք կարող է լինել, եթե առկա են կամք, կազմակերպվածություն, գաղափար, կարգապահություն և պատմական պահը ճիշտ օգտագործելու կարողություն։

Ուսանելի

Վայմարյան Հանրապետություն և Գերմանիայի վերելքը Ադոլֆ Հիտլերի օրոք

1918 թվականի աշնանը Գերմանական կայսրությունը ռազմաճակատում պարտություն կրեց։ Առաջին համաշխարհային պատերազմում ռազմական, տնտեսական և հոգեբանական ուժերի սպառումը հանգեցրեց այն բանին, որ Գերմանիան այլևս ի վիճակի չէր շարունակել պատերազմը նախկին ծավալով։ Նոյեմբերի 9-ին Վիլհելմ կայսրը հրաժարական տվեց և փախավ Նիդերլանդներ։ Միապետության վախճանը միայն իշխանափոխություն չէր․ դա ամբողջ կայսերական համակարգի փլուզում էր, պետական ավանդույթի ճեղքում և գերմանական քաղաքական գիտակցության մեջ խոր ցնցում։

Միապետության անկումից հետո իշխանությունը անցավ Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության առաջնորդ Ֆրիդրիխ Էբերտին, որը հետագայում դարձավ Գերմանիայի նախագահ՝ 1919–1925 թվականներին։ Նույն օրը նրա կուսակցական գործընկեր Ֆիլիպ Շայդեմանը՝ ռայխստագի ազդեցիկ պատգամավորներից մեկը, Բեռլինի ռայխստագի պատշգամբից հայտարարեց Գերմանական Հանրապետության ստեղծումը։ Նոր պետությունը պատմության մեջ մտավ որպես Վայմարյան Հանրապետություն՝ 1919–1933 թվականների Գերմանիայի քաղաքական անվանումով՝ վերցնելով Վայմար քաղաքի անունից, որտեղ գումարվեց առաջին սահմանադրական ժողովը։ Սակայն պաշտոնական անվանումը մնաց Գերմանական Ռայխ, որը տրվել էր դեռևս 1871 թվականին։ Չնայած այն հաճախ թարգմանվում էր որպես «Գերմանական կայսրություն», նոր իրականության մեջ այն արդեն այլ բովանդակություն ուներ․ կայսրությունը չկար, բայց «Ռայխ» անվան մեջ պահպանվում էր պետական շարունակականության, պատմական հիշողության և գերմանական մեծության գաղափարը։

Բայց նոր պետությունը ծնվեց ոչ թե հաղթանակի, այլ նվաստացման մթնոլորտում։ 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ին Ֆրանսիայի Կոմպիենյան անտառում, գնացքի վագոնում, Գերմանիայի պատվիրակությունը՝ պետական գործիչ Մաթիաս Էրզբերգերի գլխավորությամբ, ստիպված ստորագրեց զինադադարը։ Ձևականորեն դա պատերազմական գործողությունների դադարեցում էր, բայց իրական բովանդակությամբ այն նշանակում էր Գերմանիայի ռազմական անկում, բանակի սահմանափակում, հոգեբանական կապիտուլյացիա և ճանապարհ էր բացում հետագա դաժան «խաղաղության» պայմանագրի համար։ Գերմանիային թելադրվեց ոչ թե հավասար պայմաններով խաղաղություն, այլ հաղթողների կողմից պարտադրված խիստ կարգավորում, որը գերմանական հասարակության լայն շերտերի գիտակցության մեջ ընկալվեց որպես ազգային խայտառակություն։

Այդպես ձևավորվեց Վերսալի պայմանագրի նախերգանքը․ Կոմպիենի վագոնը դարձավ ոչ միայն զինադադարի վայր, այլև նվաստացման խորհրդանիշ։ Այն գերմանական քաղաքական հիշողության մեջ մնաց որպես մի կետ, որտեղ պարտությունը վերածվեց ազգային վիրավորանքի, իսկ ազգային վիրավորանքը հետագայում դարձավ քաղաքական ռևանշի հզոր հոգեբանական աղբյուր։

1919 թվականի հունիսի 28-ին Վերսալի պալատում ստորագրված պայմանագիրը Գերմանիային պարտադրեց ծանր և նվաստացուցիչ պայմաններ․

1. Բանակի նվազեցում մինչև 100 000 զինվոր՝ առանց ծանր հրետանու, տանկերի, ռազմական ավիացիայի և սուզանավերի։
2. Ռայնի գոտու ապառազմականացում և դաշնակիցների մշտական վերահսկողություն։
3. Էլզաս-Լոթարինգիայի հանձնում Ֆրանսիային։
4. Պոզնանի և Վերին Սիլեզիայի զգալի մասի հանձնում Լեհաստանին։
5. Գերմանիայի գաղութների կորուստ Աֆրիկայում և Խաղաղ օվկիանոսում։
6. Պատերազմական ծանր փոխհատուցումների պարտադրում, որը հետագայում ամրագրվեց 132 միլիարդ ոսկի մարկ չափով։

Այս պայմանները ոչ միայն ջախջախեցին Գերմանիայի ռազմական կարողությունը, այլև խորը հարված հասցրին գերմանական ազգային արժանապատվությանը։ Վերսալի համակարգը Գերմանիային զրկեց ոչ միայն տարածքներից, բանակից և գաղութներից, այլև մեծ պետության ինքնազգացումից։ Սա միայն արտաքին քաղաքական պարտություն չէր․ սա ազգային ինքնության, պետական հպարտության և հասարակական հոգեբանության ճգնաժամ էր։

Վայմարյան Հանրապետությունը, փաստորեն, ծնվեց երկու հակադիր բեռի տակ․ մի կողմից՝ ժողովրդավարական պետություն կառուցելու փորձ, մյուս կողմից՝ պարտության, տնտեսական քայքայման, սոցիալական բևեռացման և Վերսալի նվաստացման ծանր ժառանգություն։ Այդ պետությունն իր հիմքում ուներ սահմանադրություն, ընտրություններ, կուսակցական համակարգ, խորհրդարան, բայց չուներ այն ներքին համերաշխությունը, առանց որի ժողովրդավարությունը դառնում է փխրուն։ Երբ հասարակությունը աղքատանում է, արժանապատվությունը վիրավորվում է, իսկ պետությունը չի կարողանում ապահովել անվտանգություն և կայունություն, ժողովրդավարական ձևերը սկսում են կորցնել իրենց բովանդակությունը։

1920-ականների ճգնաժամային տարիներին, երբ ժողովուրդը աղքատանում էր, փողը արժեզրկվում էր, հասարակությունը կորցնում էր հույսը, իսկ քաղաքական համակարգը չէր կարողանում վերականգնել ազգային վստահությունը, մյունխենյան գարեջրի սրահներում սկսեց հնչել մի երիտասարդ վետերանի՝ Ադոլֆ Հիտլերի ձայնը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակից, Երկաթե խաչով պարգևատրված շարքայինը անընդհատ հիշեցնում էր Կոմպիենի «վագոնի խայտառակությունը», Վերսալի կապանքները, պարտության հոգեբանական ծանրությունը և այն միտքը, որ Գերմանիան չպետք է համակերպվի պարտադրված ճակատագրի հետ։

Հիտլերը կարողացավ օգտագործել Վայմարյան համակարգի ամենախոցելի կողմերը․ տնտեսական ճգնաժամը, ազգային վիրավորանքը, վետերանների դժգոհությունը, միջին խավի վախերը, կոմունիզմի տարածման սպառնալիքը և ժողովրդի մեջ կուտակված վրեժի զգացումը։ Նրա քաղաքական խոսքը կառուցված էր ոչ միայն գաղափարախոսության, այլև զանգվածային հոգեբանության վրա։ Նա խոսում էր ոչ թե սառը ծրագրերի լեզվով, այլ վիրավորված ժողովրդի ցավի, վախի, հպարտության և կորցրած մեծության վերականգնման խոստման լեզվով։

1923 թվականի նոյեմբերին նա փորձեց զենքով վերցնել իշխանությունը՝ իրականացնելով այն, ինչ պատմության մեջ հայտնի դարձավ որպես «Գարեջրատան հեղաշրջում»։ Սակայն այդ փորձը ձախողվեց, և Հիտլերը ձերբակալվեց։ Բանտում նա գրեց իր «Mein Kampf»՝ «Իմ պայքարը» աշխատությունը, որտեղ շարադրեց իր գաղափարական ծրագիրը, քաղաքական պատկերացումները և իշխանության հասնելու ապագա ճանապարհը։

Հիտլերը բանտից դուրս եկավ մեկ կարևոր հետևությամբ․ նա հասկացավ, որ բանակի, ոստիկանության և գործող պետական համակարգի պայմաններում զենքով իշխանության գալն անհնար է։ Հետևաբար որդեգրեց նոր մարտավարություն՝ «օրինական ճանապարհով գրավել պետությունը»։ Սա էր նրա քաղաքական շրջադարձի առանցքը։ Նա չհրաժարվեց իշխանության ձգտումից, այլ փոխեց իշխանության հասնելու մեթոդը։

Կուսակցությունը վերակազմավորվեց և ստեղծեց լայնածավալ քարոզչական մեքենա։

Կազմակերպվեցին զանգվածային հանրահավաքներ, փողոցային շքերթներ, երիտասարդական և կիսառազմական ստորաբաժանումներ։

Սակայն Հիտլերի քաղաքական վերելքը պայմանավորված չէր միայն Վերսալի պայմանագրով և ազգային նվաստացման զգացումով։ Վճռական ազդեցություն ունեցավ նաև 1929 թվականի համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը, որը ծանր հարված հասցրեց Գերմանիային։ Հազարավոր ձեռնարկություններ փակվեցին, միլիոնավոր մարդիկ մնացին առանց աշխատանքի, աղքատությունն ու սոցիալական անորոշությունը խորացան, իսկ Վայմարյան Հանրապետության կառավարությունները չկարողացան արագ վերականգնել հասարակության վստահությունը։ Այս պայմաններում նացիստական կուսակցությունը կարողացավ ազգային վիրավորանքը միավորել տնտեսական հուսահատության հետ՝ հասարակությանը խոստանալով աշխատանք, կարգուկանոն, ուժեղ պետություն և ազգային արժանապատվության վերականգնում։ Հենց այդ պատճառով 1929 թվականի ճգնաժամը դարձավ ոչ միայն տնտեսական, այլև քաղաքական շրջադարձային կետ, որը զգալիորեն արագացրեց Հիտլերի և նացիստական շարժման վերելքը։

Ընտրություններում NSDAP-ն՝ Ազգային-սոցիալիստական գերմանական աշխատավորական կուսակցությունը, աստիճանաբար մեծացրեց իր ձայների տոկոսը՝ 1928 թվականի 2.6 տոկոսից հասնելով մինչև 1932 թվականի հուլիսի 37.4 տոկոս։

Այս աճը պատահական չէր։ Դա ցույց էր տալիս, որ Վայմարյան Հանրապետությունը կորցնում էր հասարակության վստահությունը, իսկ Հիտլերի շարժումը կարողանում էր իրեն ներկայացնել որպես ճգնաժամից ելք, ազգային վերականգնման ուժ և քայքայված պետականության այլընտրանք։ Այստեղ է պատմության կարևորագույն դասերից մեկը․ երբ գործող իշխանակարգը չի կարողանում պատասխանել ժողովրդի խորքային ցավին, հասարակությունը սկսում է փնտրել այնպիսի ուժի, որը խոստանում է ոչ թե պարզապես կառավարում, այլ վերականգնում։

1932 թվականի նախագահական ընտրություններում Հիտլերը պարտվեց վետերան գեներալ Պաուլ ֆոն Հինդենբուրգին, սակայն նրա կուսակցությունը դարձավ ռայխստագի ամենամեծ քաղաքական ուժը։ Քաղաքական ճգնաժամը, կառավարությունների անկայունությունը, կուսակցական համակարգի մասնատվածությունը և հասարակական ճնշումը ստիպեցին նախագահ Հինդենբուրգին 1933 թվականի հունվարի 30-ին Հիտլերին նշանակել կանցլեր՝ այն հաշվարկով, որ նրան հնարավոր կլինի վերահսկել։ Բայց պատմությունը ցույց տվեց հակառակը․ երբ թույլ և ճգնաժամային պետությունը իշխանություն է տալիս ուժեղ կազմակերպված քաղաքական շարժմանը, հաճախ այդ շարժումն է սկսում վերահսկել պետությունը, ոչ թե պետությունը՝ շարժմանը։

Իշխանության գալուց հետո Հիտլերը արագորեն ոտնատակ տվեց Վերսալյան պայմանագրի սահմանափակումները և սկսեց վերականգնել Գերմանիայի ռազմական, պետական և ազգային ուժը։

1935 թվականին վերականգնվեց պարտադիր զինվորական ծառայությունը, իսկ Գերմանիան սկսեց բացահայտ և գաղտնի ձևերով ստեղծել տանկային ու ավիացիոն ստորաբաժանումներ։

1936 թվականին միլիտարիզացվեց Ռայնի գոտին՝ դաշնակիցների աչքի առաջ, ինչը փաստացի մարտահրավեր էր Վերսալյան համակարգին։

1938 թվականին Անշլյուսով Գերմանիային միացվեց Ավստրիան՝ «մի ժողովուրդ, մեկ ռայխ, մեկ առաջնորդ» քաղաքական կարգախոսաբանության ներքո։

1938 թվականին Մյունխենի համաձայնագրով Գերմանիան ստացավ Սուդետական շրջանը, որը նացիստական քարոզչությունը ներկայացնում էր որպես գերմանական տարածքների վերադարձ։

1939 թվականի մարտին Գերմանիան արդեն վերահսկում էր ամբողջ Չեխիան՝ ցույց տալով, որ Վերսալի սահմանափակումների վերացումը վերածվել է բացահայտ տարածքային ընդարձակման քաղաքականության։

Այս քայլերը ոչ միայն վերացրին Վերսալյան պայմանագրի պարտադրած մի շարք սահմանափակումներ, այլև գերմանական հասարակության մեծ մասի աչքում ստեղծեցին ազգային հպարտության վերականգնման պատրանք։ Հիտլերին հաջողվեց վերացնել Վայմարյան շրջանի ազգային արժեհամակարգային ճգնաժամը՝ այն փոխարինելով ուժի, կարգապահության, ռազմական վերելքի և ռևանշի գաղափարով։ Հիտլերը Գերմանիային բերեց ազգային վերածնունդ։

Եվ վերջապես, 1940 թվականի հունիսի 22-ին, Ֆրանսիայի պարտությունից հետո, Հիտլերը հրամայեց կապիտուլյացիան ստորագրել նույն Կոմպիենի վագոնում, որտեղ 1918 թվականին Գերմանիան նվաստացվել էր։ Այժմ նույն սեղանի շուրջ պարտվածի դերում էին ֆրանսիացիները, իսկ հաղթողի դիրքում՝ Գերմանիան։ Սա պարզապես ռազմական արարողություն չէր․ սա պատմական խորհրդանիշի գիտակցված օգտագործում էր։ Հիտլերը ցանկանում էր աշխարհին և սեփական ժողովրդին ցույց տալ, որ 1918 թվականի նվաստացումը «վրեժխնդրորեն փակված է»։

Այսպիսով, Վիլհելմ կայսրի պարտությունից և Վայմարյան Հանրապետության ծննդյան նվաստացումից մինչև Հիտլերի օրոք Գերմանիայի վերելք՝ Գերմանիան անցավ ծանրագույն նվաստացումից դեպի ռազմաքաղաքական վերածնունդ, վերականգնեց բանակը, վերադասավորեց իր դիրքերը, վերադարձրեց կամ բռնակցեց տարածքներ և կրկին հայտնվեց Եվրոպայի քաղաքական բեմի կենտրոնում։

Այսպիսով, պատմությունը նույն վայրում փակեց իր դաժան շրջանը՝ 1918 թվականի պարտության վագոնը Գերմանիայի համար վերածելով 1940 թվականի հաղթանակի խորհրդանիշի։ Բայց այդ խորհրդանիշի հետևում կանգնած էր ոչ միայն վերականգնված հպարտությունը, այլև այն վտանգավոր ճշմարտությունը, որ վիրավորված ժողովուրդների էներգիան կարող է դառնալ և՛ վերածննդի, և՛ կործանման աղբյուր՝ կախված նրանից, թե ինչ գաղափար, ինչ առաջնորդություն և ինչ բարոյական սահմաններ են ուղղորդում այդ էներգիան։

Հ.Գ.

Երբ Հիտլերը մտավ Կոմպիենյան անտառում գտնվող գնացքի վագոն, լսեց կապիտուլյացիայի պայմանները, ապա քմծիծաղով ու ստորացուցիչ հայացքով դեմոնստրատիվ լքեց վագոնը՝ թողնելով, որ փաստաթուղթը ստորագրեն իր գեներալները։ Այս քայլը նա կատարեց իբրև պատմական վրեժ՝ ցույց տալու, որ Ֆրանսիան այժմ կրում է նույն ճակատագիրը, ինչ Գերմանիան երկու տասնամյակ առաջ։ Դա, իհարկե, քաղաքական բալագան էր, բայց նաև խորապես հաշվարկված խորհրդանշական գործողություն․ պարտության վայրը վերածվեց հաղթանակի բեմի, նվաստացման հիշողությունը՝ ռևանշի ցուցադրության։

Հեղինակի դիտարկմամբ՝ այս հոդվածի ամենախոր և ուսանելի դասը պատմական նախադեպն է․ նույնիսկ բարոյալքվածությունից, բանակի մեջքը կոտրվելուց և ազգային արժեհամակարգի ճգնաժամից հետո հնարավոր է վերածնունդ և հաղթական ժողովուրդ։ Ոչ թե զավթիչ, այլ իր հայրենիքին տեր ժողովուրդ, ոչ թե օտարի թելադրանքով գործող ղեկավար, այլ արժանապատիվ, պետական կամք ունեցող և բանակցային սեղանի շուրջ ի շահ հայրենիքի ու ժողովրդի պայմանավորվող ղեկավար։

Ժողովուրդների իրական ուժը չի չափվում միայն պարտության կամ հաղթանակի պահով։ Այն չափվում է նրանով, թե ծանր անկումից հետո նրանք կարո՞ղ են վերածնվել, կազմակերպվել, վերագտնել իրենց պետական կամքը և ապացուցել, որ չեն կորցրել հիշողությունը, ինքնությունն ու ապագա կառուցելու ուժը։

Բայց վերածնունդը ինքնաբերաբար չի լինում։ Այն կառուցվում է ազգային գիտակցության, ռազմավարական մտածողության, պետական կարգապահության, արժեքային ամրության և սեփական սխալներից դասեր քաղելու կարողության վրա։ Միայն այդ դեպքում պարտությունը կարող է դառնալ վերելքի սկիզբ, իսկ նվաստացումը՝ պետական ինքնագիտակցության արթնացման պատճառ։

Հեղինակը նշում է, որ եթե տարածքը հայ ժողովրդինն է, ուրեմն այն հայ ժողովրդինն է՝ անկախ միջազգային ճնշումներից ու թույլ իշխանությունների քարոզներից։ Իշխանությունները ժամանակավոր են, իսկ սերունդներն ու պատմությունը՝ հավերժ։ Ուստի, քանի դեռ Արցախի հարցն ունի կիսատ, անփառունակ և անարդար հանգուցալուծում, ոչ մի իշխանություն իրավունք չունի այն փակ հայտարարել։ Այդ իշխանությունը կգնա՝ իր դերը խաղալուց հետո, բայց իր պատմականորեն աններելի գործերի հետևանքները կմնան սերունդների հիշողության մեջ։

Հեղինակի համոզմամբ՝ հայ ժողովրդի գործը հարմարվելն ու մոռանալը չէ։ Նրա գործը հիշելն է, վերակազմակերպվելը և գործելը՝ ի շահ հայրենիքի, գալիք սերունդների ու պետության վերելքի։