Պետությունը չի կարող մի կողմից անձին գաղտնի հսկողության ենթարկել․ օրենսդրական նախագիծ․ Աննա Ծառուկյան

«ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ»

ՀԻՄՆԱՎՈՐՈՒՄ

1. Նախագծի անհրաժեշտությունը

Գաղտնի քննչական գործողությունների և օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումների արդյունքում պետական մարմինների տրամադրության տակ են հայտնվում անձի անձնական և ընտանեկան կյանքի, հաղորդակցության, սոցիալական հարաբերությունների, գտնվելու վայրի, հեռախոսային և էլեկտրոնային հաղորդակցության վերաբերյալ խիստ զգայուն տվյալներ։

Այդ տվյալների հավաքումը կարող է օրինական լինել միայն օրենքով նախատեսված հիմքերի, նպատակների և երաշխիքների պայմաններում։ Սակայն դրանց օրինական ստացումը ինքնին չի նշանակում, որ պետությունը կամ դրա պաշտոնատար անձինք իրավունք ունեն այդ տվյալները հետագայում ազատորեն հրապարակել, փոխանցել ԶԼՄ-ներին կամ տարածել հանրության շրջանում։

Գործող Քրեական դատավարության օրենսգրքի 170-րդ հոդվածը նախատեսում է անձնական և ընտանեկան կյանքի պաշտպանության ընդհանուր երաշխիքներ՝ արգելելով դատավարական գործողությունների ժամանակ առանց անհրաժեշտության անձնական կամ ընտանեկան կյանքին վերաբերող տեղեկությունների հավաքումը, պահպանումը, օգտագործումը և տարածումը։

Միաժամանակ «Օպերատիվ-հետախուզական գործունեության մասին» օրենքը հատուկ կարգավորում է օպերատիվ միջոցառումների արդյունքում ստացված նյութերի օգտագործումը, ինչպես նաև օպերատիվ գործունեության մեթոդների, աղբյուրների և գաղտնի համագործակցող անձանց պաշտպանությունը։

Սակայն անհրաժեշտ է ստեղծել առավել հստակ և ուղղակի օրենսդրական արգելք այն դեպքերի համար, երբ իրավապահ մարմնի պաշտոնատար անձը կամ պետական մարմնի այլ ներկայացուցիչը գաղտնի քննչական գործողության կամ օպերատիվ-հետախուզական միջոցառման արդյունքում ստացված նյութը կամ դրանից ստացված անձնական տվյալը փոխանցում կամ հրապարակում է քրեական վարույթի շրջանակից դուրս։

Նման կարգավորումը հատկապես անհրաժեշտ է այն պայմաններում, երբ գաղտնալսման ձայնագրությունը, դրա սղագրությունը, հաղորդագրության բովանդակությունը կամ այլ տվյալներ հայտնվում են լրատվամիջոցներում կամ սոցիալական ցանցերում՝ նախքան դրանց վերաբերյալ դատական գնահատականը։

2. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի չափանիշները

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը բազմիցս արձանագրել է, որ անձնական տվյալների հավաքումը, պահպանումը, օգտագործումը և հրապարակումը կարող են ընկնել Կոնվենցիայի 8-րդ հոդվածի պաշտպանության ներքո։

S. and Marper v. the United Kingdom գործով Դատարանը ընդգծել է, որ անձնական տվյալների պաշտպանությունը հիմնարար նշանակություն ունի անձնական կյանքի իրավունքի համար և պահանջում է համապատասխան իրավական երաշխիքներ։

Եվրոպական դատարանի 2022 թվականի M.D. and Others v. Spain գործով ոստիկանության տվյալների բազայից անձնական տվյալների արտահոսքը մամուլ գնահատվել է Article 8-ի շրջանակում։ Դատարանը նշել է, որ տվյալների արտահոսքի հանգամանքների պատշաճ քննության բացակայությունը ևս կարող է հանգեցնել պետության պատասխանատվության։

Margari v. Greece գործով Դատարանը քրեական մեղադրանքներին վերաբերող անձնական տվյալների հրապարակման հարցում ընդգծել է տվյալների առանձնահատուկ զգայունությունը, ինչպես նաև անձի անմեղության կանխավարկածի պահպանման անհրաժեշտությունը։

Samoylova v. Russia գործով Դատարանը նշել է, որ անձնական տվյալների այնպիսի մշակումը կամ հրապարակումը, որը գերազանցում է սովորաբար կանխատեսելի սահմանները, առաջացնում է Article 8-ի խնդիր, և ազգային իրավունքը պետք է ապահովի համապատասխան երաշխիքներ՝ տվյալների անհամատեղելի օգտագործումը կանխելու համար։

Perry v. the United Kingdom գործով Դատարանը նաև արձանագրել է, որ ոստիկանության տարածքում կատարված ձայնագրության հետագա օգտագործումը և հրապարակումը կարող է հանդիսանալ անձնական կյանքի միջամտություն, իսկ հանրային վայրում արված տեսագրության հրապարակումը նույնպես կարող է ընկնել Article 8-ի ներքո։

Եվրոպայի խորհրդի տվյալների պաշտպանության չափանիշներով ևս իրավապահ նպատակներով անձնական տվյալների հավաքումն ու օգտագործումը համարվում են անձնական կյանքի միջամտություն և պետք է հիմնված լինեն օրենքի վրա, ծառայեն օրինական նպատակին և համապատասխանեն անհրաժեշտության ու համաչափության պահանջներին։

Հետևաբար՝

գաղտնալսման օրինական իրականացումը չի ստեղծում դրա բովանդակությունը հանրայնացնելու ինքնուրույն իրավունք։

3. Նախագծի հիմնական նպատակը

Նախագծի նպատակն է՝

1. հստակ սահմանել գաղտնի քննչական և օպերատիվ միջոցառումների արդյունքում ստացված անձնական տվյալների հանրայնացման արգելքը,

2. սահմանել իրավապահ մարմինների պաշտոնատար անձանց հատուկ պարտականությունը՝ կանխելու այդ տվյալների արտահոսքը,

3. սահմանել հրապարակման թույլատրելի բացառիկ դեպքերը,

4. պաշտպանել անձի անձնական և ընտանեկան կյանքը,

5. պաշտպանել անմեղության կանխավարկածը,

6. բացառել իրավապահ մարմինների կողմից քրեական վարույթի նյութերի ընտրովի «մեդիա հրապարակումը»,

7. ապահովել արդյունավետ քննության և պատասխանատվության մեխանիզմ։

ՕՐԵՆՍԳՐՔԻ ՆԱԽԱԳԾԱՅԻՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

Հոդված 1.

Քրեական դատավարության օրենսգրքի 170-րդ հոդվածը լրացնել նոր մասերով.

«3. Գաղտնի քննչական գործողության, ինչպես նաև օրենքով նախատեսված այլ գաղտնի միջոցառման արդյունքում ստացված՝ անձնական կամ ընտանեկան կյանքին, հաղորդակցությանը, անձնական տվյալներին վերաբերող տեղեկությունները, ձայնագրությունները, տեսագրությունները, լուսանկարները, հաղորդագրությունների բովանդակությունը, դրանց սղագրությունները կամ վերարտադրությունները չեն կարող հրապարակվել, հանրայնացվել, զանգվածային լրատվության միջոցներին կամ այլ երրորդ անձանց փոխանցվել դատավարության շրջանակից դուրս, բացառությամբ սույն օրենսգրքով ուղղակիորեն նախատեսված դեպքերի։

1. Սույն հոդվածի 3-րդ մասով նախատեսված արգելքը տարածվում է նաև այն տեղեկությունների վրա, որոնք գաղտնի քննչական գործողության կամ օպերատիվ-հետախուզական միջոցառման բովանդակությունից ստացվել են վերարտադրության, ամփոփման, մեջբերման, սղագրման, ձայնային կամ տեսողական ձևափոխման միջոցով, եթե դրանց միջոցով հնարավոր է նույնականացնել անձին կամ բացահայտել նրա անձնական կյանքի հանգամանքները։

2. Իրավապահ մարմնի պաշտոնատար անձինք պարտավոր են ձեռնարկել անհրաժեշտ տեխնիկական, կազմակերպական և իրավական միջոցներ՝ սույն հոդվածով նախատեսված տեղեկությունների չարտոնված հրապարակումը, փոխանցումը կամ արտահոսքը կանխելու համար։

3. Գաղտնի քննչական գործողության կամ օպերատիվ-հետախուզական միջոցառման արդյունքում ստացված նյութի հրապարակումը չի կարող արդարացվել միայն այն հանգամանքով, որ տվյալ նյութը վերաբերում է հանրային նշանակություն ունեցող քրեական վարույթին։

4. Հանրային նշանակությունը ինքնին չի վերացնում անձի՝ անձնական և ընտանեկան կյանքի նկատմամբ հարգանքի իրավունքը։ Տեղեկության հրապարակման անհրաժեշտությունը յուրաքանչյուր դեպքում պետք է գնահատվի օրինականության, անհրաժեշտության, համաչափության, անձնական տվյալների պաշտպանության և անմեղության կանխավարկածի պահանջների համատեքստում։

5. Սույն հոդվածով նախատեսված տեղեկությունների փոխանցումը զանգվածային լրատվության միջոցին կամ այլ երրորդ անձի հավասարեցվում է հրապարակմանը, եթե այդ փոխանցման հետևանքով տեղեկությունը հասանելի է դառնում կամ նախատեսված է դառնալու անորոշ թվով անձանց համար»։

Հոդված 2. Հրապարակման բացառությունները

170-րդ հոդվածը լրացնել հետևյալ բովանդակությամբ նոր մասով.

«9. Սույն հոդվածով նախատեսված արգելքը չի տարածվում՝

1. դատարանի որոշմամբ դատավարության շրջանակում նյութի հրապարակային քննության վրա, եթե հրապարակումը չի հակասում օրենքով նախատեսված սահմանափակումներին.

2. անձի կողմից իր նկատմամբ իրականացված գաղտնի քննչական գործողության կամ օպերատիվ միջոցառման վերաբերյալ տեղեկության հրապարակման վրա, եթե դրանով չեն բացահայտվում այլ անձանց պաշտպանվող անձնական տվյալները կամ պետական գաղտնիք հանդիսացող տեղեկությունները.

3. օրենքով ուղղակիորեն նախատեսված վերահսկողական կամ դատավարական նպատակով իրավասու պետական մարմիններին տեղեկությունների փոխանցման վրա.

4. հանրային նշանակություն ունեցող տեղեկության հրապարակման վրա միայն այն մասով, որն անհրաժեշտ է հանրային շահի իրացման համար և չի պարունակում տվյալ նպատակի համար ոչ անհրաժեշտ անձնական տվյալներ»։

Հոդված 3. Անձնական տվյալների նվազագույնացման սկզբունք

Քրեական դատավարության օրենսգրքում սահմանել հետևյալ սկզբունքը.

«Գաղտնի քննչական գործողությունների կամ օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումների արդյունքները հրապարակելիս կամ դատավարության շրջանակում հանրությանը հասանելի դարձնելիս պետք է բացառվեն այն անձնական տվյալները, որոնք անհրաժեշտ չեն հրապարակման օրինական նպատակին հասնելու համար»։

Այս դրույթը պետք է ներառի հատկապես՝

• հեռախոսահամարները,

• բնակության հասցեները,

• անձնական նամակագրությունը,

• ընտանեկան հարաբերությունների վերաբերյալ տվյալները,

• առողջական վիճակի վերաբերյալ տվյալները,

• անձնական լուսանկարները և տեսանյութերը,

• երրորդ անձանց տվյալները,

• երեխաների վերաբերյալ տվյալները,

• անձի մասնավոր խոսակցությունների այն հատվածները, որոնք կապ չունեն քրեական վարույթի առարկայի հետ։

Հոդված 4. Իրավապահ մարմնի կողմից արտահոսքի հատուկ կարգավորում

Օրենսգիրքը լրացնել հետևյալ դրույթով.

«Գաղտնի քննչական գործողության կամ օպերատիվ-հետախուզական միջոցառման արդյունքում ստացված նյութի չարտոնված հրապարակման կամ երրորդ անձի փոխանցման փաստի վերաբերյալ իրավապահ մարմինը պարտավոր է անհապաղ իրականացնել ծառայողական և, օրենքով նախատեսված հիմքերի առկայության դեպքում, քրեական կամ վարչական վարույթ։

Եթե առկա են բավարար հիմքեր ենթադրելու, որ նյութի արտահոսքը կատարվել է պետական մարմնի պաշտոնատար անձի կամ աշխատակցի կողմից, քննությունը պետք է իրականացվի այն մարմնից անկախ ստորաբաժանման կամ մարմնի կողմից, որի աշխատակիցը ենթադրվում է որպես արտահոսքի աղբյուր»։

Հոդված 5. Հետագա տարածման արգելք

Նախատեսել նաև հետևյալ դրույթը.

«Եթե գաղտնի քննչական գործողության կամ օպերատիվ-հետախուզական միջոցառման արդյունքում ստացված նյութը հրապարակվել է առանց օրենքով նախատեսված իրավական հիմքի, իրավասու մարմինը պարտավոր է օրենքով սահմանված կարգով ձեռնարկել դրա հետագա տարածումը կանխելու, հրապարակված նյութը հեռացնելու կամ սահմանափակելու, ինչպես նաև դրա տարածման հետևանքները հնարավորինս վերացնելու միջոցներ»։

Հոդված 6. Հատուկ կարևոր դրույթ

Օրենքում անհրաժեշտ է ամրագրել.

«Գաղտնի քննչական գործողության նյութի հրապարակման իրավաչափությունը չի կարող հիմնավորվել միայն այն հանգամանքով, որ նյութը ստացվել է պետական մարմնի կողմից օրինական կերպով»։

Այս դրույթը սկզբունքային է։

Օրինական ստացում հավասար չէ ազատ հրապարակման իրավունք։

Պետությունը կարող է ունենալ իրավական հիմք՝ անձին գաղտնալսելու համար, բայց դա չի նշանակում, որ նույն նյութը կարող է իրավապահ մարմինը հաջորդ օրը փոխանցել լրատվամիջոցին։

ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՀԵՆԱԿԵՏԵՐԸ

1. M.D. and Others v. Spain, 28.06.2022

Ոստիկանության տվյալների բազայից անձնական տվյալների արտահոսքը մամուլ Դատարանը դիտարկել է Article 8-ի ներքո։

Հատկապես կարևոր է այն հանգամանքը, որ Դատարանը շեշտել է պետության պատասխանատվությունը՝ իր վերահսկողության ներքո գտնվող տվյալների արտահոսքը կանխելու և պատշաճ քննություն իրականացնելու հարցում։

2. Margari v. Greece, 2023

Քրեական վարույթի շրջանակում անձի լուսանկարի և անձնական տվյալների հրապարակումը ճանաչվել է Article 8-ի միջամտություն։

Դատարանը հատուկ ընդգծել է, որ քրեական մեղադրանքների վերաբերյալ անձնական տվյալները առանձնահատուկ զգայուն են և պահանջում են ուժեղացված պաշտպանություն։

3. Samoylova v. Russia, 2021

Դատարանը նշել է, որ անձնական տվյալների մշակումը կամ հրապարակումը, եթե գերազանցում է սովորաբար կանխատեսելի սահմանները, առաջացնում է Article 8-ի խնդիր, և ազգային իրավունքը պետք է ապահովի համապատասխան երաշխիքներ նման օգտագործումը կանխելու համար։

4. Perry v. United Kingdom

Դատարանը ճանաչել է, որ նույնիսկ ոստիկանության տարածքում կամ հանրային միջավայրում կատարված ձայնային/տեսագրական նյութի հետագա օգտագործումը և հատկապես դրա հանրայնացումը կարող են ներգրավվել Article 8-ի պաշտպանության ներքո։

5. S. and Marper v. United Kingdom

Դատարանը անձնական տվյալների պաշտպանությունը դիտարկել է որպես անձնական կյանքի իրավունքի հիմնարար բաղադրիչ և պահանջել է համապատասխան իրավական երաշխիքներ՝ պետական մարմինների կողմից տվյալների օգտագործման դեմ։

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱՎՈՐՄԱՆ ԿԱՐԵՎՈՐ ԹԵԶԸ

Նախագծի քաղաքական և իրավական հիմնավորման մեջ ես խորհուրդ կտամ առանձնացնել հետևյալ միտքը.

«Պետությունը չի կարող մի կողմից անձին գաղտնի հսկողության ենթարկել՝ հղում կատարելով օրենքով նախատեսված նպատակին, իսկ մյուս կողմից նույն գաղտնի միջոցառման արդյունքում ստացված անձնական կյանքի տվյալները օգտագործել այլ՝ հանրայնացման, հեղինակության վնասման կամ հասարակական կարծիք ձևավորելու նպատակով»։

Սա բխում է Article 8-ի նպատակի սահմանափակման, անհրաժեշտության և համաչափության տրամաբանությունից։

Եվրոպական չափանիշներով տվյալների հավաքումը, օգտագործումը և հրապարակումը պետք է ունենան ինքնուրույն իրավական հիմնավորում և չպետք է վերածվեն պետական մարմնի հայեցողության։ Եվրոպայի խորհրդի իրավապահ տվյալների պաշտպանության ուղեցույցն էլ շեշտում է, որ իրավապահ նպատակներով անձնական տվյալների օգտագործումը պետք է հիմնված լինի օրենքի վրա և սահմանափակված լինի անհրաժեշտության ու համաչափության պահանջներով։